Girişte: Dil yolculuğu hem yakın arkadaş sohbeti gibi hem de uçsuz bucaksız bir okyanus keşfi gibi… Bugün sizi hem tanıdık hem de şaşırtıcı bir kelimenin arka planına, lades’ ye davet ediyorum. Çocuğun oyun alanında bağırdığı o an, dilimizde kalıp haline gelen bir söz… Peki kökeni, anlamı, farklı toplumlardaki yeri ne? Gelin birlikte keşfedelim.
—
Lades Kelimesinin Kökenine Yolculuk
Türkçede yaygın olarak kullanılan “lades” kelimesi, sözlük anlamıyla “tavuğun lades kemiğini iki kişinin birer ucundan tutarak kırmasından sonra birinin bir şeyi ‘aklımda’ ya da ‘hatırımda’ demeden ötekinden almasıyla yenik sayılmasıyla biten oyun”. ([Kelimeler][1]) Etimolojik olarak bu kelimenin kökeni, Farsça ‘yād ast’ (یاد است) = “hatırımda” ifadesine dayandırılıyor. ([Etimoloji Türkçe][2]) Bu yönüyle dilimizde yalnızca bir oyun ifadesi değil, “akılda tutma, sözünü yerine getirme” gibi daha derin anlamlara da işaret ediyor.
Yani yerel bağlamda Türk dilinde “lades” kelimesi, söz konusu oyunla birlikte hafıza, hesaplaşma, alınan ya da verilen sözle ilişkilendirilmiş durumda. Bu açıdan kökeninde bir sözleşme hissi, bir small‑ritual, bir oyun üzerinden toplumsal etkileşim unsuru yatıyor diyebiliriz.
—
Yerel Perspektif: Türk Kültüründe Lades
Türkiye’de özellikle çocuk oyunlarında “lades tutuşmak” hâlâ bilinen bir pratik: Parmakların birbirine kanca yapılması, “aklımda” denmesi gereken bir söz verilmesi, unutulursa “lades” olarak cezayla sonuçlanması… ([anlami.net][3]) Oyunun doğal olarak sosyal bir yönü var: Katılımcılar arasında bir bağ kuruluyor, sözleşme‑cüret ilişkisi devreye giriyor, kimin daha dikkatli olduğu, kimin unuttuğu ortaya çıkıyor.
Kültürel olarak bakıldığında “lades” kelimesinin günlük dile sızması da anlamlı: Örneğin biri “lades” dediğinde, espriyle ya da yarı ciddi bir şekilde “tamam sen kazandın” ya da “ben sana bu oyunu kaptırdım” anlamı çıkabiliyor. Bu yönüyle kelime yerel toplumsal etkileşimin bir damgası hâline gelmiş.
Ayrıca etimolojik kaynaklara baktığımızda, Türkçede ‘lades’ kelimesinin 19. yüzyıl sözlük eserlerinde yer aldığı görülüyor. ([Etimoloji Türkçe][2]) Bu da kökeni daha derinlere götürüyor: sözlü kültürden yazılı kültüre geçiş, oyundan dile… Dolayısıyla “lades” yalnızca bir çocuk oyunu ifadesi değil, kültürel hafıza içinde yer almış bir iz.
—
Küresel / Evrensel Perspektif: Sözleşme, Oyun ve Semboller
Dünyada çocuk oyunları genelde belli ritüeller içeriyor: Etiketleme, yakalama, yarışma ya da bir söz verme, bir küçük ceza alma gibi… “Lades” de bu çerçevede değerlendirilebilir: bir ritüel oyunu, sözün unutulmaması, dikkat edilmesi gereken bir mesaj barındırıyor.
Etimolojik olarak Farsçadan gelen ‘yād ast’ kökeni, dilin kültürlerarası etkileşimini gösteriyor – Türkçeye, oyun kültürü içine yerleşmiş bir ifade olarak gelmiş. Bu da şöyle bir evrensel tespiti doğuruyor: bir toplumda “söz vermek”, “hatırlamak”, “görev almak” gibi değerler oyun içine yedirilerek çocuklara öğretilebiliyor. “Lades” bu modelin Türkçe versiyonu olabilir. Ayrıca, farklı coğrafyalarda benzer anlamda “kader”, “şans”, “kaybetme‑kazanmama” oyunları ve ifadeleri mevcut.
Örneğin, mı bir kültürde bir oyun sırasında belli bir nesne kırılıyor ya da seçiliyor; bu hareket şans‑işaret gibi algılanıyor. Bu açıdan “lades kemiği” miti de benzer bir şans‑ritüel izlenimi veriyor. ([Sorudenizi][4]) Böylece “lades” kelimesi yalnızca Türk toplumuyla sınırlı değil; oyun, sembol, sözleşme bağlamında evrensel bir insan etkinliği içinde yer alıyor.
—
Yerel ile Küresel Arasında Bir Köprü
“Lades” kelimesi üzerinden yerel ile küresel bağları şöyle düşünebiliriz: Yerel olarak bu kelime Türkçe konuşan topluluklarda oyun alanında, günlük dilde bir işlev kazanmış. Küresel olarak ise bu tip oyunlar, söz‑oyun‑ritüeller insanlar arası ilişkilerde ortak motifler olarak yer alıyor. Yani “oyun”, “söz”, “hatırlama”, “kaybetme” gibi temalar sınır tanımıyor.
Bu bakımdan “lades”, dilin bir oyundan toplumsal ilişkiye, sembolik eyleme dönüşmesini gösteriyor. Yerel olarak bizim topluluğumuzun oyun kültürü içinde bir parça; küresel olarak ise insanın sosyal yapısındaki “oyun‑sözleşme‑hatırlama” sarmalının örneği. Bu nedenle bu kelimeye sadece “çocuk oyununda bağırılan kelime” olarak bakmak yerine, bir toplumsal hafıza ve kültürel kod olarak da değerlendirmek mümkün.
—
Sonuç ve Davet
“Lades” kelimesi bize hem eğlenceli bir çocuk oyunu anlatıyor hem dilin, kültürün, etkileşimin nasıl şekillendiğini gösteriyor. Farsça kökeninden Türkçe oyun kültürüne, oradan günlük dile uzanan bir yol… Siz de hiç “lades” oynadınız mı? Bir oyunda “aklımda” demeyi unuttunuz mu ya da bir söz verirken dikkat etmeniz gerektiğini hissettiniz mi? Aşağıya deneyimlerinizi, hatırladığınız oyunları yazarsanız, bu yazı bir topluluk sohbetine dönüşür…
[1]: “Lades Ne Demek? | Kelimeler.Net”
[2]: “Lades Kelime Kökeni, Kelimesinin Anlamı – Etimoloji”
[3]: “Lâdes nedir – Anlami.net”
[4]: “Lades tutuşmanın kökeni nedir? – Soru Denizi”