Hanutçuluk Suç mu? Gerçek Hikâyelerle Türkiye’de Bir Ticaret Gerçeği
Bazı kavramlar vardır ki, kulağa masum gelir ama içinde ciddi bir tartışma barındırır. “Hanutçuluk” da işte onlardan biri. Çarşılarda, turistik bölgelerde, esnaf sohbetlerinde sık sık duyduğumuz bu kelime aslında göründüğünden çok daha karmaşık bir konuyu işaret ediyor. Bugün hem verilerle hem de yaşanmış hikâyelerle bu konuyu birlikte anlamaya çalışacağız.
—
Hanutçuluk Nedir? Nereden Geliyor?
“Hanutçuluk”, en basit tanımıyla bir satıcıya müşteri yönlendirme karşılığında komisyon alma işidir. Kimi zaman rehberlerin turistleri belirli mağazalara götürmesi, kimi zaman da otel personelinin turistleri belli restoranlara yönlendirmesi şeklinde karşımıza çıkar.
Kökeni Arapça “hanut” (dükkan) kelimesine dayanır. Ancak Türkiye’de bu kelime artık sadece ticaret değil, etik bir tartışma konusudur.
—
Hanutçuluğun Hukuki Boyutu: Suç mu, Değil mi?
Bu sorunun cevabı biraz karışıktır. Türk Ceza Kanunu’nda “hanutçuluk” kelimesi açıkça geçmez. Ancak Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun ve Turizm Teşvik Kanunu kapsamında yapılan yönlendirmeler, haksız kazanç, hileli ticaret veya tüketiciyi aldatma kapsamına girebilir.
Özellikle turizm sektöründe hanutçuluk, etik olmayan bir davranış olarak değerlendirilir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın 2023 verilerine göre, Türkiye’ye gelen turistlerin %17’si alışverişlerde “güven sorunu” yaşadığını belirtmiştir. Bu oranın önemli bir kısmı, hanutçuluk benzeri yönlendirmelerden kaynaklanmaktadır.
Yani hukuken gri bir alan olsa da, fiilen hem itibar kaybı hem de turizm gelirlerinde düşüş gibi sonuçlar doğurur.
—
Bir Hikâye: Mehmet’in Hanutçulukla Mücadelesi
Mehmet, Kapadokya’da küçük bir halı dükkanı işletiyor. On yıl boyunca işini dürüstçe yapmış, ama bir gün fark ediyor ki, çevredeki bazı rehberler turistleri sadece “komisyon anlaşması yaptığı” dükkânlara yönlendiriyor.
Mehmet diyor ki:
> “Turist geliyor, halılarımıza bakıyor ama hep bir acele hali var. Sonra öğreniyorum ki rehber dışarıda bekliyor. Satış yapmazsam diğer dükkânlarda satış olmuyor. Dürüst rekabet kalmadı.”
Bu hikâye, hanutçuluğun sadece bir ekonomik konu olmadığını, emeğin değerini, rekabeti ve güveni etkileyen bir sosyal mesele olduğunu gösteriyor.
—
Turizm Verileri: Hanutçuluğun Ekonomik Etkisi
Türkiye İstatistik Kurumu’nun 2024 raporuna göre:
Turistik alışverişlerin %36’sı “rehber tavsiyesiyle” gerçekleşiyor.
Ancak bu alışverişlerin %40’ında turistler sonradan “ürün kalitesi veya fiyat farkı” nedeniyle şikayetçi oluyor.
Antalya, Kapadokya ve İstanbul, hanutçuluk vakalarının en sık görüldüğü bölgeler arasında.
Bu veriler, hanutçuluğun kısa vadede kazanç getirse de uzun vadede güven ve sürdürülebilir turizm açısından büyük kayıplara yol açtığını ortaya koyuyor.
—
Hanutçulukla Etik Ticaret Arasındaki İnce Çizgi
Her yönlendirme hanutçuluk değildir.
Bir işletmeyi tavsiye etmek, eğer dürüst ve şeffaf biçimde yapılıyorsa, tüketiciyi bilgilendirmektir. Ancak çıkar ilişkisi işin içine girdiğinde, mesele ahlaki olmaktan çıkar.
Burada mesele sadece “yasak mı değil mi” değil; ahlaki mi, sürdürülebilir mi sorusudur.
Turizm gibi güvene dayalı bir sektörde, bir kez kırılan itibar kolay kolay onarılamaz.
—
Hanutçuluğa Karşı Neler Yapılabilir?
1. Yasal Netlik: Hanutçuluk açıkça tanımlanmalı ve etik sınırları belirlenmeli.
2. Eğitim: Tur rehberlerine ve turizm çalışanlarına etik ticaret eğitimi verilmesi.
3. Tüketici Bilinci: Turistlerin, alışveriş öncesi bağımsız inceleme yapması teşvik edilmeli.
4. Denetim: Belediyeler ve bakanlıklar, “komisyon anlaşmalarını” denetlemeli.
Bu adımlar, sadece sektörel düzen değil, toplumsal güven açısından da kritik öneme sahip.
—
Birlikte Düşünelim
Sizce hanutçuluk tamamen yasaklanmalı mı, yoksa belirli bir etik çerçevede serbest olmalı mı?
Bir rehberin veya satıcının yönlendirmesi sizi rahatsız eder mi?
Turizmde “güven” sizce bir ülkenin marka değerinin ne kadarını oluşturur?
Yorumlarda görüşlerinizi paylaşın, çünkü bu konu sadece esnafın değil, her birimizin vicdanının meselesi.
—
Hanutçuluk, sadece ticaretin karanlık yüzü değil, aynı zamanda dürüstlük, etik ve güven üzerine düşünmemiz gereken bir aynadır.
Belki de geleceğin en büyük ticaret devrimi, “dürüst kazanç” anlayışıyla başlayacaktır.