Osmanlı Kürek Cezası Nedir? Tarihsel Arka Plan ve Günümüzdeki Tartışmalar
Geçmişi incelerken bir araştırmacı olarak her zaman durup düşündüğüm bir soru vardır: Toplumların cezalandırma biçimleri, sadece suçla mücadele stratejileri değil, aynı zamanda o toplumun değerlerini, kurumlarını ve toplumsal ilişkilerini de yansıtır. Kürek Cezası (Osmanlı Devleti’nde uygulanan) bu perspektiften bakıldığında, yalnızca bir ceza yöntemi değil, aynı zamanda dönemin hukuki‑toplumsal mekanizmasının, donanma ve çalışma sistemlerinin; kimin gücü elinde bulundurduğunun ve devletin suç‑ceza yaklaşımının ipuçlarını veren bir olgu olarak karşımıza çıkar. Bu yazıda, “kürek cezası nedir?” sorusunu tarihsel arka planı, hukuki niteliği ve günümüzdeki akademik tartışmalarıyla birlikte ele alacağız.
Tarihsel Kökeni ve Osmanlı Uygulaması
Kürek cezası, temel olarak bir mahkûmun ya da hükümlünün, Osmanlı donanmasında ya da kadırga gemilerinde ağır kürek çekme işine tabi tutulması biçiminde uygulanan ceza türüdür. ([TDV İslâm Ansiklopedisi][1]) Osmanlı arşivlerinde, bu cezanın XVI. yüzyıl ortalarından itibaren uygulandığına dair kayıtlar bulunmaktadır. ([TDV İslâm Ansiklopedisi][1]) Bu dönemde donanma ihtiyaçlarının artmasıyla birlikte, mahkûm ya da suçluların kürekçi olarak çalıştırılmasına yönelim gözlenmiştir. ([kudenfor.ku.edu.tr][2])
Hukuki olarak bakıldığında, bu ceza İslam hukuku kapsamında doğrudan “had” ya da “kısas” cezası değil; daha ziyade “tazir” yani takdir yetkisiyle verilen bir ceza türüdür. ([Belleten][3]) Mahkûmun özgürlüğünün kısıtlanmasını, ağır iş yükünü ve hürriyet‑bedeni kısıtlama unsurlarını içerdiği için klasik dönemden yapılan değerlendirmelerce “nitelikli hapis cezası” biçiminde yorumlanmaktadır. ([Acarindex][4]) Ayrıca, cezanın en ağırlarından biri olarak kabul edildiği; idam cezasından sonra gelen şiddet düzeyinde uygulandığı da vurgulanmıştır. ([DergiPark][5])
Uygulamada ise mahkûmiyet kararları genellikle Divân‑ı Hümâyûn ya da padişah emriyle veriliyordu. ([TDV İslâm Ansiklopedisi][1]) Suçun türüne, mahkûmun konumuna ve denizcilik ihtiyaçlarına bağlı olarak kürek cezasının süresi “ömür boyu” olabileceği gibi belirli süreli de olabiliyordu. Arşivlerde 5 ila 10 yıl gibi sürelerden bahsedilmektedir. ([Belleten][3])
Kimin İçin ve Hangi Suçlara Uygulanıyordu?
Bu ceza her birey için değil, uygulamada belirli koşullarla ilişkilendirilmiştir. Örneğin kadınlar ve köleler genel olarak bu cezaya tabi tutulmamışlardır. ([DergiPark][5]) Ayrıca cezanın hangi suçla ilişkilendirileceği döneme göre değişmiş; hırsızlık, eşkıyalık, devlet otoritesine karşı suçlar gibi ağır değerlendirilmiş fiillerin bu yolla cezalandırıldığına dair kayıtlar vardır. ([Yandex][6]) Bu bağlamda, kürek cezası yalnızca işlenmiş suç için bir karşılık değil, aynı zamanda devletin deniz gücü, devletin kaynaklarını kullanma biçimi ve toplumsal düzenin korunması amacıyla devreye giren bir araç olmuştur.
Akademik Tartışmalar: Hukuki Ve Sosyal Boyutlar
Günümüzde tarihçiler ve hukuk araştırmacıları, kürek cezasının Osmanlı ceza hukukundaki yerini, uygulanış biçimini ve toplumsal etkilerini çeşitli boyutlarıyla tartışmaktadırlar. Birincisi, “cezanın hukukî niteliği neydi?” sorusudur. Bazı çalışmalar, kürek cezasını sadece bir iş yükü ya da zorunlu çalışma türü olarak değil; özgürlüğün ciddi biçimde kısıtlanmasıyla birleşmiş bir ceza olarak ele alır. ([Acarindex][4]) İkincisi, uygulamanın toplumsal işlevi üzerine odaklanılmaktadır. Bu cezanın “Devletin donanma ihtiyacını karşılaması için mahkûmları çalışma gücü kaynağına dönüştürmesi” şeklinde bir pratik boyutu vardı. ([kudenfor.ku.edu.tr][2]) Üçüncüsü, kayıtlarda cezanın nasıl infaz edildiği, süresi, affı ve mahkûmların durumu üzerine belgeler artmaktadır. Bu da araştırmacıların ceza tarihinin sosyal etkisi üzerine daha geniş perspektifler geliştirmesine imkân tanımaktadır. ([Marmara Üniversitesi Açık Erişim][7])
Ayrıca “cezanın meşruluğu ve kanuniliği” noktasında da tartışmalar mevcuttur. Bazı araştırmalar, cezanın İslam hukuku normlarına doğrudan dayanmadığını, daha çok örfî hukuka yani devletin takdir yetkisine bağlı bir uygulama olduğunu ifade etmektedir. ([Belleten][3]) Bu açıdan, kürek cezası bir bakıma Osmanlı’nın ceza‑hukuk sistemindeki değişimin de göstergesidir: örf‑örnek, kamu hizmeti yerine geçme, silah gücü ve devlete ait altyapılarda çalıştırma gibi yeni ceza modellemeleriyle birlikte.
Güncelleme: Sonuç ve Bugüne Yansıma
Bugün geldiğimiz noktada, kürek cezası tarihe karışmış olsa da, onun üzerinden çıkarılacak dersler vardır. Cezalandırma yöntemi olarak mahkûmun “çalıştırılması”, özgürlüğün kısıtlanması ve kamu hizmetine yönlendirilmesi gibi unsurlar modern ceza infaz sistemlerinde farklı yüzlerle karşımıza çıkar. Ayrıca, cezanın adalet, eşitlik, kamu yararı kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini hatırlatır.
Bu bağlamda şunları düşünmeye davet ediyorum: Bir devlet, suç işleyeni yalnızca cezalandırmakla kalmayıp, aynı zamanda toplumsal düzenin ihtiyaçlarını da karşılayacak şekilde bir ceza modeli geliştirdiğinde — bu ne ölçüde adil sayılır? Bir cezanın toplumsal faydası, bireyin haklarına zarar vermesiyle dengelenebilir mi? Kürek cezası üzerinden günümüze bakarsak, modern ceza sistemindeki “zorunlu kamu hizmeti” türü uygulamalar ne kadar benzer ya da ne kadar farklıdır?
Sonuç olarak, kürek cezası sadece bir tarihî ceza değil; o dönemin toplumsal yapısını, devlet‑deniz ilişkisini, hukuki usulleri ve mahkûm‑devlet ilişkisini anlamamız için bir pencere sunar. Tarih bize yalnızca ne olduğunu anlatmaz, “neden” ve “nasıl” olduğunu da düşündürür.
[1]: “KÜREK CEZASI – TDV İslâm Ansiklopedisi”
[2]: “Osmanlı Donanmasında Kürek Cezası”
[3]: “Klasik Dönem Osmanlı Devleti’nde Uygulanan Kürek … – Belleten”
[4]: “[PDF] Klasik Dönem Osmanlı Devleti’nde Uygulanan Kürek … – ACARINDEX”
[5]: “BELLETEN » Makale » Klasik Dönem Osmanlı Devleti’nde Uygulanan Kürek …”
[6]: “Osmanlı’da kürek cezası nasıl uygulanırdı? – Yandex”
[7]: “Kürek cezası ve Osmanlı uygulaması : (966-981/1558-1574)”