Kadı hakim mi ?

“Kadı Hakim Mi?” — Kısaca Tanım, Tarih ve Günümüz Tartışmaları

“Kadı” terimi, İslam hukuk tarihinde uzun yıllar boyunca insanların hak ve hukukunu gözeten yargı mercilerini ifade eder. Peki ama sıklıkla sorulan “Kadı hakim mi?” sorusu ne anlama geliyor? Bu yazıda, öncelikle bu kavramın anlamını ortaya koyacak; ardından tarihsel gelişimini ve günümüzde akademik düzeyde yürütülen tartışmaları inceleyeceğiz.

Kadı Kimdir? — Tanımı ve Kavramsal Ayrım

“Kadı” (Arapça qāḍī) köken olarak “hükmetmek, karar vermek, kaza etmek” anlamındaki “kadâ” fiilinden türemiştir. [1] İslam hukukunda kadı, devletin veya otoritenin tayin ettiği, şerʿî (İslam hukuku) esaslarına göre uyuşmazlıkları karara bağlayan görevli kişidir. [2] Öte yandan “hakim” kelimesi Türk hukukunda ve modern kullanımda yargıç anlamındadır; hukuki uyuşmazlıkları çözme yetkisine sahip resmi görevliyi tanımlar. Örneğin, TDV İslam Ansiklopedisi “hakim” maddesinde kadı ile doğrudan bağlantılı bir görev olduğu belirtilmiştir. [3]

Bu durumda “kadı hakim mi?” sorusuna özetle şöyle yanıt verilebilir: Kadı, klasik İslam düzeninde yargı görevi yapan bir kişidir; modern biçimiyle “hakim” kavramına yakınlık taşır ancak her açıdan birebir eş değil. Kadının görev, yetki, kaynak ve yapı açısından farklı bağlamları vardır. Yani “evet da benziyor ama tamamen aynı değil” demek yerinde olur.

Tarihsel Arka Plan — İslam ve Osmanlı Düzeninde Kadı’nın Rolü

İslam’ın ilk dönemlerinden itibaren, Müslüman toplumlarda davaların çözümü için kaynak arayışı başlamış; bu kaynaklar Kur’an, Sünnet ve gelenekti. Kadı sistemi, özellikle Abbâsî Halifeliği döneminde kurumlaşmaya başlamış ve daha geniş bir devlet sistemi içinde işlev kazanmıştır. [4]

Osmanlı Devleti’nde ise kadı, sadece hukuki uyuşmazlıkları çözmekle kalmamış; vakıfların denetimi, şerʿî siciller tutma, miras ve vasiyet gibi konularla da ilgilenmiştir. [5] Osmanlı Idari sisteminde kadı hâkim gibi görev görse de aynı zamanda devletin idari aygıtı içinde yer almıştır. Özetle: kadı, hem hukuk hem idare alanında aktif bir aktördür.

Modern Akademik Tartışmalar ve Farklı Boyutları

Günümüzde hukuk tarihi, İslam hukuku ve toplumsal araştırmalar alanında kadı / hakim kavramları etrafında birkaç önemli tartışma yürütülmektedir:

Kurumsal Kurulum ve Meşruiyet

Kadı görevleri hangi ölçütlerle belirlenmiştir? Fıkıh literatüründe kadı seçiminin, atamasının, yetkilerinin ve sorumluluklarının detaylı biçimde işlendiği görülür. :contentReference[oaicite:6]{index=6} Bugünkü hakimlik sistemiyle karşılaştırıldığında, kadı sisteminin hem şerʿî hem de idari boyutlarının bulunması akademisyenlerin dikkatini çekmektedir.

Kadı ve Hakim Kavramlarının Denkliği

Bazı araştırmacılar kadının modern “hakim” kavramıyla tamamen örtüşemeyeceğini savunur. Örneğin hakimin sadece yargısal işlevi varken, kadı tarihsel olarak çok yönlü bir görev üstlenmiştir. Bu bağlamda “Kadî = Hakim” denklemi karşısında eleştirel bir bakış vardır. Ayrıca hukuk sisteminin laikleşmesi, farklı hukuk kaynaklarının devreye girmesi, kadı kurumunun dönüşmesini kaçınılmaz kılmıştır.

Toplumsal Etki ve Kimlik Boyutu

Kadı, sadece bir görevli değil aynı zamanda toplumun adalet ve düzen temsilcisi olarak algılanmıştır. Bu sosyal kimlik, toplumsal algı ve otoritelerle etkileşim içine girmiştir. Modern araştırmalarda kadının toplumsal rolü, insanların hak‑hukuk algısı ve devlet‑toplum ilişkilerinde bir değişim göstergesi olarak değerlendirilmektedir.

Sonuç

“Kadı hakim mi?” sorusu, göründüğünden daha derin bir kavramsal ve tarihsel tartışmayı barındırır. Kadı, İslam hukuk geleneğinde özellikle görev, atama, yetki ve sorumluluk açısından zengin bir konumdaydı; modern hukuk sistemindeki hakim kavramıyla benzeşen yönleri vardır ancak birebir aynısı değildir. Tarih boyunca kadının hem yargı hem idare alanında yürüttüğü roller, kurumlaşma süreci ve devlet‑toplum ilişkilerindeki yeri, günümüz akademik araştırmalarında hâlen önem taşımaktadır. Bu bağlamda kadı kavramı sadece bir hukuk görevlisi olarak değil, toplumsal bir aktör, tarihsel bir kurum ve kültürel bir sembol olarak da incelenmelidir.

#Kadı #Hakim #İslamHukuku #Osmanlı #KurumsalHukuk

—

Sources:

[1]: “KADI, KADILIK – Sorularla İslamiyet”

[2]: “KADI – Türk Maarif Ansiklopedisi”

[3]: “HÂKİM – TDV İslâm Ansiklopedisi”

[4]: “Qādī”

[5]: “Kadi (Ottoman Empire)”